AİHM (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi) Başvuru Süreci

AİHM Başvuru Süreci: Hukuki Niteliği ve Kabul Edilebilirlik Şartları

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) ve ek protokollerinde güvence altına alınan hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddiasıyla yapılan bireysel ve devlet başvurularını inceleyen uluslararası bir yargı organıdır. Türkiye Cumhuriyeti'nin AİHS'e taraf olması hasebiyle, Sözleşme hükümleri ve AİHM içtihatları Türk hukuku için de Anayasa'nın 90. maddesi uyarınca bağlayıcı bir nitelik taşımaktadır. Bu makalede, AİHM'e başvuru sürecinin hukuki niteliği, kabul edilebilirlik şartları, doktrindeki görüşler ve Yargıtay ile Anayasa Mahkemesi (AYM) uygulamaları çerçevesinde akademik bir değerlendirme sunulmaktadır.

1. AİHM Başvurusunun Hukuki Niteliği ve Dayanakları

AİHM'e bireysel başvuru hakkı, AİHS'in 34. maddesi ile güvence altına alınmıştır. Bu madde, herhangi bir kişi, sivil toplum kuruluşu veya grubun, taraf devletlerden birinin Sözleşme veya Ek Protokollerde güvence altına alınan haklarını ihlal ettiğini iddia etmesi durumunda Mahkeme'ye başvurabileceğini düzenlemektedir. Başvurunun hukuki niteliği, bir hak ihlali iddiasının uluslararası denetime tabi tutulması ve ihlalin tespiti halinde mağduriyetin giderilmesi amacını taşıyan üst yargısal bir mekanizma olmasıdır. Bu süreç, ulusal yargı mercilerinin ihlal iddialarını gidermekte yetersiz kaldığı durumlarda tamamlayıcı bir güvence sağlamaktadır.

2. Kabul Edilebilirlik Şartları: Detaylı İnceleme

AİHM, başvurusunu esastan inceleyebilmek için bir dizi kabul edilebilirlik şartının yerine getirilmesini aramaktadır. Bu şartlar, AİHS'in 35. maddesinde detaylı olarak düzenlenmiştir:

a. İç Hukuk Yollarının Tüketilmesi (AİHS m. 35/1)

AİHM başvurusunun en kritik şartlarından biri, iddia edilen ihlalle ilgili tüm iç hukuk yollarının tüketilmiş olmasıdır. Bu kural, ulusal makamlara, uluslararası bir mahkemeye başvurulmadan önce ihlali düzeltme fırsatı tanıma ilkesine dayanır. Türkiye özelinde, 23 Eylül 2012 tarihinden itibaren Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolunun, AİHM öncesi tüketilmesi gereken etkin bir iç hukuk yolu olarak kabul edildiği unutulmamalıdır. Bu durum, AYM'nin birincil görevinin AİHS kapsamındaki hak ihlallerini gidermek olduğu anlamına gelmektedir. Yargıtay içtihadında da, özellikle adil yargılanma hakkı gibi temel hak ve özgürlüklerin korunmasında, uluslararası sözleşmelerin iç hukukun bir parçası olduğu (Anayasa m. 90/son) vurgulanarak, mahkemelerin bu sözleşme hükümlerine uygun karar verme yükümlülüğü bulunduğu sıklıkla dile getirilmiştir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin ve ek protokollerinin Türkiye Cumhuriyeti tarafından onaylanarak iç hukukun bir parçası haline gelmesi nedeniyle, mahkemelerce verilen kararların Sözleşme hükümlerine ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarına uygun olması zorunluluk arz etmektedir.” Bu bağlamda, ulusal yargı mercilerinin AİHS ile uyumlu bir yargılama pratiği sergilemesi beklenmektedir.

b. Altı Aylık (Yeni Dört Aylık) Süre Şartı (AİHS m. 35/1)

İç hukuk yollarının tüketildiği nihai kararın kesinleşmesinden itibaren başvuru süresi, 1 Şubat 2022 tarihinden itibaren altı aydan dört aya indirilmiştir. Bu değişiklik, başvurucuların hak ihlali iddialarını daha hızlı bir şekilde Mahkeme önüne getirmelerini teşvik etmeyi amaçlamaktadır. Sürenin başlangıcı, başvurucuya nihai iç hukuk kararının tebliğ edildiği veya başvurucunun kararı öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Süre şartı, katı bir şekilde uygulanmakta olup, hak düşürücü niteliktedir.

c. Mağduriyet Şartı (AİHS m. 34)

Başvurucunun, iddia edilen hak ihlalinden doğrudan ve kişisel olarak etkilenmiş olması, yani “mağdur” sıfatına sahip olması gerekmektedir. Bir başka ifadeyle, hak ihlali iddiasının soyut bir şekilde ileri sürülmesi yeterli değildir; başvurucunun bizzat hakları ihlal edilmiş olmalıdır. Tüzel kişiler de gerekli koşulların sağlanması halinde mağdur sıfatıyla başvuru yapabilirler.

d. Diğer Kabul Edilebilirlik Şartları (AİHS m. 35/3, 35/4)

• Açıkça Dayanaktan Yoksun Olmama: Başvurunun, Sözleşme kapsamında bir hak ihlali iddiası taşımaması veya iddiaların temelsiz olması durumunda kabul edilmez bulunabilir.
• Sözleşme Kapsamına Girmeme: İddia edilen hakkın, AİHS veya ek protokoller tarafından güvence altına alınmamış olması.
• Kötüye Kullanılmama: Başvurunun, Mahkeme'nin itibarını zedeleyecek, yanıltıcı bilgi içerecek veya amacına aykırı düşecek şekilde yapılmaması.
• Önemli Bir Zarara Uğranmama: Yeni düzenleme ile (14. Ek Protokol), eğer başvurucu önemli bir zarara uğramamışsa ve Sözleşme tarafından güvence altına alınan insan haklarına saygının sağlanması bu başvurunun esastan incelenmesini gerektirmiyorsa, başvuru kabul edilmez bulunabilir. Ancak bu hükmün uygulanması belirli istisnalara tabidir.
• Aynı Başvurunun Daha Önce Uluslararası Bir Merci Tarafından İncelenmemiş Olması: Başvurucunun daha önce aynı konuda başka bir uluslararası yargı veya inceleme mekanizmasına başvurmamış olması gereklidir.

3. Akademik Değerlendirme ve Doktrindeki Görüşler

AİHM başvuru sürecine ilişkin doktrinde çeşitli tartışmalar mevcuttur. Özellikle, iç hukuk yollarının tüketilmesi şartının etkinliği ve bu sürecin uzunluğu, hukuki güvenlik ve adalete erişim ilkeleri açısından değerlendirilmektedir. Öğretideki baskın görüşe göre, Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolunun getirilmesi, AİHM'in iş yükünü hafifletmede önemli bir rol oynamış ve ihlallerin ulusal düzeyde giderilmesine imkân sağlamıştır. Ancak bu durum, bireysel başvuru yolunun kendi içinde yaşayabileceği aşırı iş yükü ve karar verme süreleri gibi sorunları da beraberinde getirmiştir.

Başvuru süresinin altı aydan dört aya indirilmesi de doktrinde tartışma konusu olmuştur. Bir kısım akademisyen, bu değişikliğin hukuki kesinliği artırdığını ve mağdurların hak arama süreçlerini hızlandırdığını savunurken, diğerleri, başvuru sahipleri için ek bir yük ve süreye riayet etmede zorluk yaratabileceğini dile getirmektedir. Ayrıca, AİHM'in “pilot karar” uygulaması, benzer nitelikteki çok sayıda başvurunun kaynağını oluşturan yapısal sorunların ulusal düzeyde çözümü için önemli bir araç olarak görülmekte ve ulusal hukuk sistemleri üzerinde dönüştürücü bir etki yaratmaktadır.

4. Sonuç

AİHM'e başvuru süreci, Avrupa insan hakları koruma sisteminin temel taşlarından biridir. Bu süreç, ulusal makamlarca giderilemeyen hak ihlallerine karşı bireylere uluslararası düzeyde bir güvence sunmaktadır. Ancak başvurunun kabul edilebilir bulunması, yukarıda detaylandırılan katı hukuki şartların eksiksiz bir şekilde yerine getirilmesine bağlıdır. Özellikle iç hukuk yollarının tüketilmesi ve başvuru süresine riayet edilmesi hayati öneme sahiptir. Türkiye Cumhuriyeti yargı mercileri, Anayasa'nın 90. maddesi uyarınca AİHS hükümlerini ve AİHM içtihatlarını dikkate almakla yükümlüdür. Bu bağlamda, etkili bir hak arama süreci için hem ulusal hem de uluslararası mekanizmaların işleyişine hâkim olmak ve hukuki danışmanlık almak büyük önem arz etmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. AİHM'e başvuru süresi neden altı aydan dört aya indirildi ve bu değişikliğin hukuki sonuçları nelerdir?

AİHM başvuru süresinin altı aydan dört aya indirilmesi, Avrupa Konseyi üye devletlerinin katıldığı 15. Protokol ile kabul edilmiş ve 1 Şubat 2022 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu değişikliğin temel amacı, Mahkeme'nin iş yükünü azaltmak, başvuruların daha hızlı incelenmesini sağlamak ve hak ihlali iddialarının daha güncel bir şekilde değerlendirilmesine olanak tanımaktır. Hukuki sonuç olarak, başvurucuların iç hukuk yollarının tüketildiği nihai kararın kesinleşmesinden itibaren dört ay içinde AİHM'e başvurularını tamamlamaları zorunlu hale gelmiş, bu süreye uyulmaması halinde başvuru süre aşımı nedeniyle kabul edilemez bulunacaktır. Bu durum, başvuru sahipleri ve hukuki temsilcileri için daha dikkatli ve hızlı hareket etme gerekliliği doğurmuştur.

2. Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yapmadan doğrudan AİHM'e başvurulabilir mi?

Hayır, genel kural olarak Anayasa Mahkemesi'ne (AYM) bireysel başvuru yapmadan doğrudan AİHM'e başvurulamaz. Türkiye Cumhuriyeti açısından, AYM'ye bireysel başvuru yolu, AİHS kapsamında iddia edilen hak ihlallerinin giderilmesi için etkin bir iç hukuk yolu olarak kabul edilmiştir. AİHM, AİHS'in 35. maddesi uyarınca, iç hukuk yolları tüketilmeden yapılan başvuruları kabul edilemez bulmaktadır. Dolayısıyla, bir hak ihlali iddiasıyla AİHM'e başvurulmadan önce, AYM bireysel başvuru yolunun tüketilmesi hukuki bir zorunluluktur.

3. AİHM tarafından verilen kararların Türkiye iç hukukundaki bağlayıcılığı nasıldır?

AİHM tarafından Türkiye aleyhine verilen kararlar, AİHS'in 46. maddesi uyarınca Türkiye Cumhuriyeti için bağlayıcıdır. Anayasa'nın 90. maddesinin son fıkrası da, usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşmaların kanun hükmünde olduğunu ve temel hak ve özgürlüklere ilişkin antlaşmalar ile kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi halinde uluslararası antlaşma hükümlerinin esas alınacağını düzenlemektedir. Bu nedenle, AİHM kararları sadece ilgili davayla sınırlı kalmayıp, Türk hukuk sisteminde benzer durumlarda içtihadi bir referans ve uygulama rehberi niteliği taşır. İhlal tespiti durumunda, Türkiye'nin ihlali giderme ve benzer ihlallerin önüne geçme yükümlülüğü bulunmaktadır.