Cumhurbaşkanına Hakaret Suçu ve Tutuklama

Cumhurbaşkanına Hakaret Suçu (TCK m. 299) ve Tutuklama Tedbiri

Türk Ceza Kanunu'nda (TCK) Devletin Şahsiyetine Karşı Suçlar bölümünde düzenlenen Cumhurbaşkanına hakaret suçu (m. 299), modern hukuk devletlerinde tartışılan ancak ülkemizin hukuk sistemi içerisinde özel bir koruma alanı teşkil eden önemli bir normdur. Bu makalede, söz konusu suçun hukuki niteliği, maddi ve manevi unsurları, Yargıtay'ın yerleşik içtihatları çerçevesinde değerlendirilmesi ve özellikle yargılama sürecinde tutuklama tedbirinin hukuki dayanakları ile uygulanma koşulları akademik bir perspektifle incelenecektir.

1. Cumhurbaşkanına Hakaret Suçunun Hukuki Niteliği ve Korunan Hukuki Değer

5237 Sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 299. maddesi, Cumhurbaşkanına hakaret eden kişinin bir yıldan dört yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılacağını hükme bağlamaktadır. Suçun temel unsuru, Cumhurbaşkanının şerefine, saygınlığına veya onuruna yönelik fiillerin gerçekleştirilmesidir. Bu suçla korunan hukuki değer, yalnızca Cumhurbaşkanının şahsi itibarı değil, aynı zamanda temsil ettiği Devletin itibarı ve onurudur. Öğretide, bu suçun niteliği konusunda farklı görüşler bulunsa da, ağırlıklı kanaat, Cumhurbaşkanlığı makamının yüce niteliği ve Devletin birliğini, bütünlüğünü temsil etmesi nedeniyle özel bir koruma gerektirdiğidir. Suçun soruşturulması ve kovuşturulması, Cumhurbaşkanlığı Makamının şikayetine bağlıdır (TCK m. 299/3). Bu durum, suçun kamu görevlisine karşı işlenen hakaret suçundan (TCK m. 125/3-a) ayrılan en belirgin özelliğidir.

2. Suçun Maddi ve Manevi Unsurları

a. Maddi Unsur

Suçun maddi unsuru, Cumhurbaşkanının onur, şeref ve saygınlığını zedeleyebilecek nitelikteki söz, yazı, hareket, görüntü veya sair suretteki fiillerdir. Bu fiillerin aleniyet kazanması veya birden fazla kişi tarafından algılanabilir nitelikte olması genellikle suçun işlenişini kolaylaştırır. Ancak, doğrudan Cumhurbaşkanına iletilmesi durumunda aleniyet şartı aranmaz. Hakaretin somut bir olguya dayanması zorunlu olmayıp, soyut isnatlar veya genel geçer ifadelerle de işlenebileceği kabul edilmektedir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun yerleşik içtihatlarında, hakaret teşkil eden fiillerin, muhatabın toplum içindeki saygınlığını zedeleyici veya küçük düşürücü mahiyette olması gerektiği vurgulanmıştır.

b. Manevi Unsur

Suçun manevi unsuru, genel kasttır. Failin, Cumhurbaşkanının şeref, onur veya saygınlığına zarar verme amacı ile hareket etmesi yeterlidir. Özel bir saik aranmaz. Failin, fiilinin hukuka aykırılığını ve Cumhurbaşkanına yönelik olduğunu bilmesi ve istemesi gerekir. Eleştiri ve ifade özgürlüğü sınırları içerisindeki değerlendirmeler ile hakaret arasındaki çizginin belirlenmesi, her somut olayın özelliklerine göre yapılmalıdır. Doktrinde, ifade özgürlüğü ile hakaret suçunun çatıştığı durumlarda, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) içtihatları ve Anayasa Mahkemesi kararları ışığında orantılılık ilkesinin gözetilmesi gerektiği genel kabul görmektedir.

3. Yargıtay Uygulaması ve Tutuklama Tedbiri

Yargıtay 16. Ceza Dairesi'nin (kapatılmadan önceki) ve sonrasında bu tür davalara bakan ilgili ceza dairelerinin içtihatları, Cumhurbaşkanına hakaret suçunun yorumlanmasında önemli bir rehber niteliğindedir. Yüksek Mahkeme, hakaretin niteliğini değerlendirirken, kullanılan sözlerin içeriği, söylendiği bağlam, failin kastı ve kamuoyu üzerindeki etkisi gibi birçok faktörü göz önünde bulundurmaktadır. Yargıtay, eleştiri ve hakaret arasındaki ayırımı yaparken, sert ve nahoş ifadelerin dahi eleştiri sınırları içinde kalabileceğini, ancak küçük düşürücü, aşağılayıcı ve haksız saldırı niteliğindeki ifadelerin hakaret teşkil edeceğini belirtmektedir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu'nun istikrarlı kararlarında belirtildiği üzere, hakaret suçunda esas olan, mağdurun şeref ve saygınlığını zedeleyici nitelikteki fiillerin tespiti olup, bu tespit yapılırken sadece kelimelerin sözlük anlamı değil, kullanıldıkları bağlam, söyleniş biçimi ve toplumdaki genel algı da dikkate alınmalıdır. Eleştiri, kamusal bir haktır ancak bu hak, hakaret boyutuna ulaşarak kişinin onurunu zedeleyici nitelikte kullanılamaz.

Tutuklama tedbiri, 5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) m. 100 ve devamı maddelerinde düzenlenen, katalog suçlar kapsamında veya kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin bulunması ve bir tutuklama nedeninin (kaçma şüphesi, delilleri karartma şüphesi veya mağdur üzerinde baskı yapma şüphesi) varlığı halinde başvurulan istisnai bir koruma tedbiridir. Cumhurbaşkanına hakaret suçu, CMK m. 100/3 fıkrasında sayılan katalog suçlardan biri olmamakla birlikte, suçun niteliği ve öngörülen cezanın alt sınırı itibarıyla tutuklama kararı verilmesi mümkündür.

Ancak, tutuklama kararının verilebilmesi için, kuvvetli suç şüphesinin varlığının ötesinde, bir tutuklama nedeninin de somut verilere dayanarak ortaya konulması zorunludur. Ayrıca, orantılılık ilkesi gereğince, tutuklama tedbirinin isnat edilen suça göre ölçülü olması ve adli kontrol tedbirlerinin (CMK m. 109) yetersiz kalacağının değerlendirilmesi gerekmektedir. Öğretide, Cumhurbaşkanına hakaret gibi ifade özgürlüğü ile doğrudan ilişkili suçlarda tutuklama tedbirine başvurulurken, özellikle AİHM içtihatlarının ve Anayasa Mahkemesi kararlarının ışığında tedbirin son çare olması prensibine sıkı sıkıya uyulması gerektiği vurgulanmaktadır.

4. Akademik Değerlendirme ve Sonuç

Cumhurbaşkanına hakaret suçu, doktrinde Anayasal güvence altındaki ifade özgürlüğü ile Devletin itibarı ve Cumhurbaşkanlığı makamının korunması arasındaki hassas denge nedeniyle sıkça tartışılmaktadır. Bir kısım akademisyen, bu tür özel düzenlemelerin ifade özgürlüğünü kısıtlayıcı nitelikte olduğunu ve demokratik toplum düzeninde daha esnek yorumlanması gerektiğini savunurken, diğer bir kısım ise makamın ulviyetini ve Devletin birliğini temsil etmesi nedeniyle özel korumanın gerekliliğini vurgulamaktadır.

Sonuç olarak, Cumhurbaşkanına hakaret suçu, TCK m. 299'da özel olarak düzenlenmiş, Cumhurbaşkanının şahsi onur ve saygınlığı ile birlikte Devletin itibarını korumayı amaçlayan bir suç tipidir. Bu suçun unsurları ve yorumu, Yargıtay'ın yerleşik içtihatları ışığında şekillenmektedir. Yargılama sürecinde tutuklama tedbirine başvurulması, CMK'nın 100. maddesinde belirtilen genel koşullara ve orantılılık ilkesine sıkı sıkıya bağlı kalınarak, somut olay bazında ve adli kontrol tedbirlerinin yetersiz kalacağı kanaatiyle değerlendirilmesi gereken istisnai bir durumdur. Hukukun üstünlüğü ve bireysel hak ve özgürlüklerin korunması prensipleri çerçevesinde, hem suçun tespiti hem de koruma tedbirlerinin uygulanmasında titiz bir hukuki değerlendirme yapılması elzemdir.

Sıkça Sorulan Sorular

• Cumhurbaşkanına Hakaret Suçunda Şikayet Süresi Var mıdır?

  Hayır, TCK m. 299/3 uyarınca, bu suçun soruşturulması ve kovuşturulması Cumhurbaşkanının şikayetine bağlıdır. Ancak, bu bir şikayet süresi değil, bir soruşturma ve kovuşturma şartıdır. Şikayet hakkı, suç işlendikten sonra her zaman kullanılabilir ve belirli bir süreye tabi değildir. Cumhurbaşkanı dilediği zaman şikayetini geri çekebilir ve bu durum davanın düşmesi sonucunu doğurur.

• Eleştiri ile Hakaret Arasındaki Fark Nasıl Belirlenir?

  Eleştiri ile hakaret arasındaki çizgi, her somut olayın özelliklerine göre belirlenir. Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre; eleştiri, bir fikrin veya eylemin değerlendirilmesi olup, muhatabın onurunu zedeleyici, küçük düşürücü veya aşağılayıcı nitelikte olmamalıdır. Hakaret ise, onur, şeref ve saygınlığı zedeleyici, küçültücü veya haksız saldırı niteliğindeki ifadelerdir. Siyasi arenada yapılan sert eleştiriler dahi, hakaret boyutuna ulaşmadığı sürece ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirilebilirken, kişiselleştirilmiş, küfür veya sövme içeren ifadeler hakaret kabul edilir. Buradaki temel ölçüt, kullanılan dilin ve ifadelerin muhatabın şahsi itibarını zedeleyip zedelemediğidir.

• Cumhurbaşkanına Hakaret Suçunda Verilen Hapis Cezasının Ertelenmesi veya Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) Mümkün müdür?

  Evet, Türk Ceza Kanunu ve Ceza Muhakemesi Kanunu'nda belirtilen genel şartların varlığı halinde, Cumhurbaşkanına hakaret suçundan mahkumiyet durumunda verilen hapis cezasının ertelenmesi (TCK m. 51) veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması (CMK m. 231) kararı verilmesi mümkündür. Örneğin, cezanın belirli bir süreyi aşmaması, sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkum olmaması ve suç işlemeyeceğine dair mahkemede bir kanaat oluşması gibi şartlar aranır. Ancak, HAGB kararının uygulanıp uygulanmayacağı, mahkemenin takdirinde olup, somut olayın özelliklerine göre değerlendirilir.