Hayvanlara Eziyet Etme ve Öldürme Suçu

Hayvanlara Eziyet Etme ve Öldürme Suçu: Hukuki Boyutu ve Yaptırımları

Giriş: Hayvan Haklarının Hukuki Korunumu

Hayvanların korunması, günümüz hukuk sistemlerinde giderek artan bir öneme sahip olan, etik ve sosyal boyutları ağır basan bir meseledir. Türk Hukuku'nda bu alandaki temel düzenleme, 5199 Sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'dur. 2004 yılında yürürlüğe giren bu Kanun, hayvanlara yönelik kötü muameleleri bir süreliğine kabahat olarak ele almıştı. Ancak, toplumsal hassasiyetin artması ve uluslararası hukuk normlarına uyum çabaları sonucunda, 9 Temmuz 2021 tarihli ve 7332 sayılı Kanun ile 5199 Sayılı Kanun'da köklü değişiklikler yapılmıştır. Bu değişiklikler ile hayvanlar artık canlı varlık statüsüne yükseltilerek, onlara karşı işlenen fiillerin büyük bir kısmı Türk Ceza Kanunu kapsamındaki suçlarla eşdeğer kabul edilen, doğrudan hürriyeti bağlayıcı cezalara tabi kılınmıştır. Böylece, hayvanlara yönelik eziyet etme ve öldürme fiilleri, birer suç olarak düzenlenerek failleri için hayvana şiddet cezası yaptırımları getirilmiştir.

Suçun Hukuki Niteliği ve Unsurları

Hayvanlara eziyet etme ve öldürme suçu, 5199 Sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'nun 28/A maddesi ile düzenlenmiştir. Bu madde, kasten bir hayvanı öldürme, bir hayvanı işkence veya zalimce muamele yaparak öldürme, hayvanlara cinsel istismarda bulunma ve bir hayvanı dövüşmek üzere yetiştirme gibi fiilleri suç olarak tanımlamaktadır. Suçun hukuki niteliği incelendiğinde, bu eylemlerin artık kabahat olmaktan çıkarılıp, doğrudan suç kategorisine dahil edildiği görülmektedir. Korunan hukuki değer ise sadece malvarlığı değil, aynı zamanda hayvanların yaşam hakkı, esenliği ve doğuştan gelen haklarıdır.

Maddi Unsur

• Öldürme: Bir hayvanın yaşamına kasten son verilmesidir. Fiil, doğrudan öldürme amaçlı olabileceği gibi, yapılan işkence veya zalimce muamele sonucunda ölümün gerçekleşmesi şeklinde de tezahür edebilir.
• İşkence veya Zalimce Muamele: Hayvanın fiziksel veya psikolojik olarak acı çekmesine, yaralanmasına veya sağlığının bozulmasına neden olan her türlü davranıştır. Bu fiillerin sonucunda ölüm gerçekleşmese dahi suç oluşabilir.
• Cinsel İstismar: Hayvanlara yönelik her türlü cinsel eylem bu kapsamdadır ve ağır yaptırımlara tabidir.
• Dövüşmek Üzere Yetiştirme/Dövüştürme: Hayvanların birbiriyle dövüştürülmesi veya bu amaçla yetiştirilmesi, Kanun kapsamında suç teşkil etmektedir.

Manevi Unsur

Suçun manevi unsuru kasttır. Failin, hayvanın öldürülmesi, işkence edilmesi veya cinsel istismara maruz bırakılması sonucunu bilerek ve isteyerek gerçekleştirmesi gerekmektedir. Eylem neticesinde bir ölüm veya yaralanma meydana gelmesi durumunda, failin bu neticeyi öngörmesi ve istemesi suçun tamamlanması için esastır. Kanun'da açıkça belirtilen fiillerin kasten işlenmesiyle suç oluşur. Taksirle (ihmal sonucu) hayvanlara zarar verilmesi durumları ise Kanun'un farklı maddeleri kapsamında değerlendirilmekte olup, suç olarak değil, genellikle idari para cezası gerektiren kabahatler olarak düzenlenmiştir.

Yargıtay Uygulaması ve İçtihatları

5199 Sayılı Kanun'da yapılan son değişiklikler (7332 sayılı Kanun) ile hayvanlara karşı işlenen fiillerin suç niteliği kazandığı ve hürriyeti bağlayıcı cezalar öngördüğü dikkate alındığında, yüksek mahkeme içtihatlarının bu yeni düzenlemelerin ruhuna ve amacına uygun olarak şekillenmeye başladığı görülmektedir. Yargıtay, önceki dönemde kabahat niteliğinde olan fiillerle ilgili verdiği kararlarında dahi, hayvanlara yönelik acımasız ve zalimce davranışları hukuka aykırı bulmuş ve bu tür eylemlerin toplumsal vicdanı zedelediğini vurgulamıştır. Yeni düzenleme ile birlikte, yargılama sürecinde sanıkların suç kastının ve fiillerin niteliğinin titizlikle incelenmesi, adil bir yargılamanın temelini oluşturmaktadır. Özellikle 'eziyet' kavramının yorumlanmasında, hayvanın maruz kaldığı acının yoğunluğu ve süresi belirleyici olmaktadır.

Yargıtay 18. Ceza Dairesi'nin yerleşik içtihatlarında, hayvanlara yönelik kötü muamelelerin değerlendirilmesinde, hayvanın yaşam hakkı ve esenliğinin korunması ilkesinin esas alındığı, yapılan eylemin hayvan üzerinde yarattığı fiziksel ve psikolojik travmanın derecesinin, fiilin nitelendirilmesinde önemli bir kriter olduğu belirtilmiştir. Bu bağlamda, salt fiziksel temasın ötesinde, hayvanın yaşam koşullarının kasten kötüleştirilmesi veya psikolojik travmaya yol açılması da eziyet olarak kabul edilebilmektedir.

Yeni düzenlemeler ışığında Yargıtay'ın, faillerin cezalandırılmasında Kanun'un amacını, yani hayvanların 'can' olarak korunmasını esas alarak kararlar vereceği öngörülmektedir. Özellikle 5199 S.K. m. 28/A kapsamındaki fiillerin ağırlığına göre verilecek hapis cezalarının alt ve üst sınırlarının yorumlanmasında ve somut olaya uygulanmasında içtihat birliğinin zamanla oluşacağı beklenmektedir.

Akademik Değerlendirme ve Doktrindeki Tartışmalar

Doktrindeki baskın görüş, 5199 Sayılı Kanun'da yapılan değişikliklerle Türk hukuk sisteminin hayvan hakları konusunda önemli bir eşiği aştığı yönündedir. Öğretide, hayvanların artık 'mal' statüsünden çıkarılıp 'canlı' varlıklar olarak, kendi başlarına bir hukuki değere sahip oldukları ve yaşam haklarının korunmasının devletin pozitif yükümlülüğü olduğu vurgulanmaktadır. Bu durum, hayvanlara yönelik suçlarda korunan hukuki değerin sadece mülkiyet değil, hayvanın bizatihi varlığı, esenliği ve yaşam hakkı olduğunun kabulünü beraberinde getirmiştir.

Ancak, bazı öğretim üyeleri, cezaların caydırıcılığı, uygulanan hapis cezalarının etkinliği ve yargılama süreçlerindeki ispat sorunları gibi konuların hala tartışmalı olduğunu belirtmektedir. Özellikle, hayvanların cinsel istismarı gibi hassas konularda failin cezalandırılmasında ortaya çıkan delil yetersizlikleri ve bu tür suçların toplumda yarattığı infial ile verilen cezalar arasındaki dengenin nasıl sağlanacağı da akademik tartışmaların odağındadır. Ayrıca, Kanun'da tanımlanan 'eziyet' ve 'zalimce muamele' kavramlarının somut olaylarda nasıl yorumlanacağı ve bu yorumların ceza adaleti ilkeleriyle nasıl bağdaştırılacağı da doktrinde üzerinde durulan önemli başlıklardır.

Uygulanan Yaptırımlar ve "Hayvana Şiddet Cezası"

5199 Sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'nun 28/A maddesi, hayvanlara eziyet etme ve öldürme suçları için ciddi yaptırımlar öngörmektedir. Buna göre:

• Bir hayvanı kasten öldüren kişiye altı aydan dört yıla kadar hapis cezası verilir.
• Hayvanlara işkence veya zalimce muamele yaparak öldüren kişiye bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası verilir.
• Hayvanlara cinsel istismarda bulunan kişiye altı aydan üç yıla kadar hapis cezası verilir ve bu fiil sonucunda hayvanın ölümü gerçekleşirse ceza yarı oranında artırılır.
• Tehlikeli hayvan ırklarını ülkeye sokan, üreten, sergileyen, takas eden, bulunduran veya satan kişilere altı aydan üç yıla kadar hapis cezası verilir.
• Bir hayvanı dövüştüren veya dövüşmek üzere yetiştiren kişilere üç aydan iki yıla kadar hapis cezası verilir.

Bu cezaların yanı sıra, fiilin niteliğine göre idari para cezaları da uygulanabilmekte veya hayvanlara el konulması gibi koruma tedbirleri de söz konusu olabilmektedir. Failin adli sicil kaydının ve daha önce hayvanlara karşı benzer fiilleri olup olmadığının da cezaların belirlenmesinde etkisi olabileceği unutulmamalıdır.

Sonuç: Hukuk Devletinde Hayvan Haklarının Yeri

Türk hukuk sistemi, 5199 Sayılı Hayvanları Koruma Kanunu'nda yapılan 2021 yılı değişiklikleriyle birlikte hayvan hakları konusunda önemli bir dönüşüm yaşamıştır. Hayvanlara eziyet etme ve öldürme suçunun artık hürriyeti bağlayıcı cezalarla yaptırıma bağlanması, bu konudaki toplumsal hassasiyetin ve hukuki korumanın ciddiyetini açıkça ortaya koymaktadır. Bu dönüşüm, hayvanların hukuken 'eşya' olmaktan çıkarılıp, 'can' olarak kabul edildiği modern bir hukuk devleti anlayışının pekişmesine katkı sağlamaktadır. Yargı organlarının ve kolluk kuvvetlerinin etkin uygulamaları, bu suçların önlenmesi ve faillerinin adalet önüne çıkarılmasında kritik bir rol oynamaktadır. Hayvan haklarının korunması, sadece bir hukuksal zorunluluk değil, aynı zamanda çağdaş ve vicdanlı bir toplum olmanın da bir göstergesidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Soru 1: Hayvanlara Yönelik İşlenen Suçlarda Şikayet Süresi ve Yetkili Makamlar Nelerdir?

5199 Sayılı Kanun kapsamındaki suçlar için şikayet süresi, TCK'nın genel hükümlerine tabidir. Yani, suçun öğrenilmesinden itibaren herhangi bir özel şikayet süresi bulunmamaktadır; bu suçlar re'sen (kendiliğinden) soruşturulur. Şikayet, CİMER, emniyet birimleri (polis, jandarma), savcılık veya doğrudan mahkemelere yapılabilir. Şikayet dilekçesinde olayın detayları, varsa deliller (fotoğraf, video, tanık beyanları) ve olay yeri açıkça belirtilmelidir.

Soru 2: Sahipsiz Hayvanlara Karşı İşlenen Suçlarda Mağdur Kimliği ve Tazminat Talebi Mümkün müdür?

5199 Sayılı Kanun'da yapılan değişikliklerle, sahipsiz hayvanlara karşı işlenen fiiller de suç kapsamına alınmıştır. Bu durumda mağdur, hukuki anlamda hayvanın kendisidir. Ancak, hayvanın hukuki ehliyeti olmadığından, tazminat talebi doğrudan hayvan adına yapılamaz. Bununla birlikte, hayvanı sahiplenen veya koruma amacıyla hareket eden gerçek veya tüzel kişiler (dernekler, vakıflar), suçtan doğrudan zarar gören sıfatıyla müdahil olabilir ve yargılama giderleri gibi zararlarının tazminini talep edebilirler. Ayrıca, fail hakkında verilen cezadan bağımsız olarak, hayvanın tedavi masrafları gibi maddi zararların tazmini için genel hukuk kuralları çerçevesinde ayrıca bir hukuk davası açılması mümkündür.

Soru 3: Hayvanlara Yönelik İşlenen Suçlarda Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) Kararı Verilebilir mi?

Türk Ceza Muhakemesi Hukuku'nda Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) kararı verilebilmesi için belirli şartların oluşması gerekir. Bu şartlardan biri, sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkum olmamış olması ve cezanın 2 yıl veya daha az süreli hapis cezası olmasıdır. Hayvanlara yönelik işlenen suçlarda, Kanun'da öngörülen cezaların alt sınırları ve fiilin niteliği dikkate alındığında, bu tür suçlarda da gerekli şartların oluşması halinde HAGB kararı verilmesi teorik olarak mümkündür. Ancak, Yargıtay'ın genel eğilimi, özellikle toplumsal vicdanı rahatsız eden ve kamu düzenini bozan suçlarda HAGB uygulamasına daha temkinli yaklaşmaktır. Somut olayın tüm özellikleri, failin kişiliği ve suçun işleniş biçimi HAGB kararının verilip verilmeyeceğinde belirleyici olacaktır.