Karşılıksız Çek Keşide Etme Suçu | EK Hukuk | Av. Emina KARABUDAK

Karşılıksız Çek Keşide Etme Suçu: Hukuki Niteliği ve Yargısal Uygulamalar

Ekonomik hayatın vazgeçilmez enstrümanlarından biri olan çek, güven müessesesinin temelini oluşturur. Ancak, bu güvenin sarsılmasına neden olan karşılıksız çek keşide etme fiili, hukuk düzenince önemli bir yaptırıma tabi tutulmuştur. Bu makale, 5941 sayılı Çek Kanunu başta olmak üzere ilgili mevzuat, doktrindeki görüşler ve Yargıtay içtihatları ışığında karşılıksız çek keşide etme suçunun hukuki niteliğini, unsurlarını ve yargısal pratiğini derinlemesine incelemektedir.

Giriş: Suçun Tanımı ve Mevzuattaki Yeri

Karşılıksız çek keşide etme, kambiyo senedi niteliğindeki çekin, kanuni ibraz süresi içinde ibraz edildiğinde, kısmen veya tamamen karşılığının bulunmaması durumunu ifade eder. Bu fiil, 5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesinde özel olarak düzenlenmiş olup, icra-i nitelikteki bir yaptırıma bağlanmıştır. Amacı, çekin bir ödeme aracı olarak güvenilirliğini temin etmek ve ekonomik ilişkilerde istikrarı korumaktır. Çek Kanunu'nun bu düzenlemesi, klasik ceza hukuku anlamında bir suç olmaktan ziyade, özel bir usul ve yaptırım rejimi öngörmesiyle dikkat çeker.

Karşılıksız Çek Keşide Etme Fiilinin Hukuki Niteliği ve Unsurları

Karşılıksız çek keşide etme fiili, ceza hukuku doktrininde tartışmalı olmakla birlikte, ağırlıklı olarak çek hamilinin şikayeti üzerine icra mahkemesince verilen adli para cezasına dönüşebilen bir tazyik hapsi niteliğinde kabul edilmektedir. Fiilin unsurları aşağıdaki gibidir:

Maddi Unsur:
- Geçerli bir çekin keşide edilmesi: Çekin kanuni şekil şartlarına uygun olması gerekmektedir.
- Çekin, yasal ibraz süresi içerisinde (ibraz süresi çekin düzenlendiği yere göre farklılık gösterir; genellikle düzenlendiği yer ile ödeme yeri aynı ise 10 gün, farklı ise 1 ay) bankaya ibraz edilmesi.
- İbraz anında çek bedelinin tamamen veya kısmen karşılıksız olduğunun tespiti ve banka tarafından çekin arka yüzüne "karşılıksızdır" kaşesinin vurulması. Kısmi karşılıksızlık durumunda da fiil oluşur.
Manevi Unsur:
- Bu fiilde, Türk Ceza Kanunu anlamında genel bir kast veya taksir aranmaz. 5941 sayılı Kanun'un 5. maddesindeki düzenleme, fiilin oluşumu için subjektif bir irade aramak yerine, çekin karşılıksız kalması gibi objektif bir durumu esas almıştır. Dolayısıyla, keşidecinin çekin karşılıksız kalacağını bilip bilmemesi veya bunu istemesi aranmaksızın fiil oluşur. Bu durum, doktrinde objektif sorumluluk ilkesine yakın bir yaklaşım olarak değerlendirilmektedir.

Yargıtay İçtihatları ve Uygulaması

Yargıtay, karşılıksız çek keşide etme fiiline ilişkin uygulamada önemli bir rol oynamaktadır. Özellikle Yargıtay 12. Ceza Dairesi, bu tür uyuşmazlıklarda temel merci olup, çek kanunu ve İcra İflas Kanunu hükümleri çerçevesinde bir dizi ilke belirlemiştir.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi'nin yerleşik içtihadına göre, karşılıksız çek keşide etme fiilinde sorumluluk, çek hesabı sahibine ait olup, çekin arka yüzüne bankaca "karşılıksızdır" şerhinin işlenmesi ve bu şerhin düzenlendiği tarihten itibaren yasal ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmiş olması gerekmektedir. Şikayet hakkı, çekin karşılıksız kalan bedelini veya karşılıksızdır işlem tarihini izleyen üç ay içinde kullanılması zorunludur.

Yargıtay, ayrıca, çekin karşılıksız kalan kısmının ödenmesi halinde infazın durdurulması veya düşürülmesi, birden fazla çekin karşılıksız kalması durumunda cezaların birleşmesi (bir çekle ilgili tek fiil kabulü), ibraz sürelerinin kaçırılmasının hukuki sonucu gibi konularda da içtihatlar geliştirmiştir. Özellikle çekin ibraz süresi ve şikayet süresi gibi sürelerin kesinliği ve bu sürelerin kaçırılması durumunda hakkın kaybedileceği hususu Yargıtay tarafından titizlikle uygulanmaktadır.

Doktrindeki Görüşler ve Akademik Değerlendirme

Karşılıksız çek keşide etme fiilinin hukuki niteliği, doktrinde uzun yıllardır tartışma konusu olmuştur. Bir kısım hukukçu, bu fiilin Tazyik Hapsi niteliğinde olduğunu ve bir borcun ödenmesine zorlamayı amaçlayan icra-i bir yaptırım olduğunu savunurken; bir diğer görüş, fiilin aslında bir tür ekonomik suç olduğu ve kanunda özel bir düzenlemeyle ceza hukukunun dışına itildiğini ileri sürmektedir.

Öğretideki ağırlıklı kanaat, 5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesinde düzenlenen yaptırımın, Türk Ceza Kanunu anlamında klasik bir hürriyeti bağlayıcı ceza olmadığını, ancak borcun ödenmesini sağlamak amacıyla başvurulan bir tazyik hapsi niteliğinde olduğunu belirtir. Bu yaklaşım, fiilin bir suç olarak değil, bir ihlal olarak nitelendirilmesinin daha doğru olacağı yönündedir. Ancak, bu durum fiilin sonuçlarının ağırlığını değiştirmemektedir. Zira, verilen tazyik hapsi kararı adli sicile işlenmese de, kişinin hürriyetini kısıtlayıcı niteliği sebebiyle ciddi sonuçlar doğurmaktadır.

Sonuç

Karşılıksız çek keşide etme fiili, Türk hukuk sisteminde özel bir düzenlemeye tabi tutulmuş önemli bir ekonomik yaptırımdır. 5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesiyle getirilen bu düzenleme, çekin ödeme ve güven aracı niteliğini korumayı hedefler. Fiilin oluşumu için kusur aranmaması, ekonomik hayattaki hızlı döngünün ve çekin soyut mücerretlik niteliğinin bir gereği olarak kabul edilebilir. Yargıtay'ın istikrarlı içtihatları ve doktrindeki akademik tartışmalar, bu hukuki alanın karmaşıklığını ve önemini gözler önüne sermektedir. Çekle muamele eden tüm gerçek ve tüzel kişilerin, bu alandaki yasal düzenlemeleri ve yargısal uygulamaları yakından takip etmesi, olası hukuki risklerin önüne geçilmesi adına büyük önem taşımaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Karşılıksız çek keşide etme fiilinde ödeme emrinin niteliği nedir ve itiraz süreci nasıl işler?

Karşılıksız çek keşide etme fiilinde bir ödeme emri süreci değil, doğrudan Cumhuriyet Savcılığı'na şikayet ve akabinde icra mahkemesine yapılacak başvurular söz konusudur. Şikayet üzerine icra mahkemesi, 5941 sayılı Kanun'un 5. maddesindeki şartların oluştuğunu tespit ederse tazyik hapsine hükmeder. Bu karara karşı, ilgililer 7 gün içinde itiraz yoluna gidebilirler. İtiraz icra mahkemesinin yargı çevresinde yer alan Ağır Ceza Mahkemesine yapılır. Ancak bu itiraz, klasik anlamda bir ödeme emrine itiraz olmayıp, kararın hukuki denetimine yöneliktir.

2. Çek bedelinin sonradan ödenmesi durumunda ceza hukuki durumu ne olur?

5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesinin dokuzuncu fıkrası uyarınca, karşılıksız kalan çek bedelinin faiziyle birlikte tamamen ödenmesi halinde, mahkemece verilmiş olan tazyik hapsi kararı infaz edilmez. Eğer tazyik hapsi infaz ediliyorsa, infaz derhal durdurulur ve hükümlü tahliye edilir. Bu durum, karşılıksız çek keşide etme fiilinin amacının cezalandırmadan ziyade ödemeyi sağlamak olduğu yönündeki doktrin görüşünü desteklemektedir.

3. Tüzel kişiler adına keşide edilen karşılıksız çeklerde sorumluluk kimdedir?

Tüzel kişiler adına keşide edilen karşılıksız çeklerde, 5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca sorumluluk, çek keşide eden tüzel kişinin yönetim kurulu üyeleri, limited şirket müdürleri veya şirket adına çek keşide etmeye yetkili gerçek kişiye aittir. Tüzel kişi bizzat sorumlu tutulamaz. Ceza hukuku prensiplerine uygun olarak, gerçek kişi sorumluluğu esastır ve yaptırım, çeki imzalayan ve keşide yetkisine sahip olan gerçek kişiye uygulanır.