Nafaka Artırım Davası Şartları

Nafaka artırım davası, mahkemece hüküm altına alınmış bir nafakanın, tarafların mali durumlarındaki değişiklik veya hakkaniyet gereği daha yüksek bir miktara çıkarılmasını talep eden, yenilik doğurucu ve eda davası niteliği taşıyan bir dava türüdür. Bu dava, Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) m. 331 ve m. 176/4 hükümlerinde düzenlenmiştir. Nafaka yükümlüsünün veya alacaklının koşullarının değişmesi hâlinde, hâkimin nafakayı artırmasına veya azaltmasına karar verilebilir.

1. Hukuki Niteliği ve Dava Şartları

Nafaka artırım davası, doğrudan doğruya nafaka borcunun kapsamını değiştiren, taraflar arasındaki mevcut hukuki ilişkiyi yeni bir kararla düzenleyen bir davadır. Doktrindeki baskın görüşe göre, bu dava hem yenilik doğurucu hem de eda davası niteliği taşır; çünkü öncelikle mevcut nafakanın miktarını dönüştürür ve ardından borçlunun yeni miktarı ödemesini emreder.

Davanın kabul edilebilmesi için aranan dava şartları şu şekilde sıralanabilir:

• Önceden karara bağlanmış bir nafakanın bulunması: Tedbir nafakası, yoksulluk nafakası veya iştirak nafakasına ilişkin kesinleşmiş veya geçici hüküm altına alınmış bir karar gereklidir.
• Değişen koşulların varlığı: Nafakanın belirlendiği tarihten sonra tarafların mali durumlarının, gelir ve servetlerinin, yaşam standartlarının veya çocuğun ihtiyaçlarının önemli ölçüde değişmesi gerekir.
• Hakkaniyet ilkesi: Yapılacak artırım, taraflar arasındaki dengeyi adil bir şekilde sağlamalı; borçlunun ödeme gücünün üzerinde bir yükümlülük doğurmamalıdır (TMK m. 4 ve m. 331).
• Taleple bağlılık: Hâkim, kendiliğinden nafakayı artıramaz; ancak taraflardan birinin talebi üzerine değerlendirme yapabilir.

2. Maddi ve Manevi Unsur Bakımından Değerlendirme

Nafaka artırım davasında, dava konusu hakkın doğumu için her ne kadar suç tipi bir maddi unsur söz konusu olmasa da, hukuki işlemin kurucu unsurları doktrinde objektif (maddi) koşul ve sübjektif (manevi) koşul olarak ikiye ayrılarak incelenmektedir. Objektif koşul, nafakanın hükmedilmesine esas teşkil eden verilerin sonradan değişmesidir. Örneğin; nafaka alacaklısının ağır bir hastalığa yakalanması veya borçlunun işini kaybetmesi. Sübjektif koşul ise tarafların artırım iradesidir; dava açmak suretiyle ortaya konulan bu irade, hâkimin takdir yetkisini harekete geçirir.

3. Yargıtay Uygulaması ve Emsal İçtihatlar

Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarında vurgulandığı üzere, nafaka artırım davasında asıl olan tarafların sosyal ve ekonomik durumlarının dava tarihi itibarıyla yeniden değerlendirilmesidir. Bu değerlendirme yapılırken, nafaka alacaklısının ve borçlusunun gelirleri, mal varlıkları, yaşam standartları, enflasyon karşısında paranın alım gücündeki kayıplar ve çocuğun eğitim/gelişim ihtiyaçları ayrıntılı olarak araştırılmalıdır.

“Nafakanın artırılmasına karar verilebilmesi için, nafakanın hükmedildiği tarih ile dava tarihi arasında, nafaka alacaklısının ihtiyaçlarını ve nafaka borçlusunun ödeme gücünü etkileyecek önemli ve sürekli bir değişikliğin meydana gelmiş olması gerekir. Geçici veya önemsiz değişiklikler nafakanın artırılmasını gerektirmez.”

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin istikrar kazanmış görüşüne göre, nafaka artırımına ilişkin bilirkişi raporu alınırken tarafların gerçek gelirlerinin ortaya konulması zorunludur. Yalnızca beyanlara dayanılarak hüküm kurulması, eksik inceleme sebebiyle bozma nedenidir. Bununla birlikte, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da yakın tarihli kararlarında, nafakanın belirlenmesinde çocuğun ergin olması hâlinde iştirak nafakasının kendiliğinden sona ereceğine ancak yoksulluk nafakası bakımından değişen koşulların ayrıca incelenmesi gerektiğine dikkat çekmiştir.

4. Akademik Değerlendirme ve Doktrindeki Tartışmalar

Öğretide tartışmalı olmakla birlikte, ağırlıklı kanaat, nafaka artırım davasında geçmişe yönelik (geriyi yürür şekilde) hüküm kurulamayacağı yönündedir. Dava açılmadan önceki dönem için nafaka farkı talep edilmesi hukuken mümkün görülmemektedir. Ancak, Yargıtay'ın bazı daireleri, dava dilekçesinin tebliğ tarihinden itibaren nafakanın artırılmasına hükmedilmesi gerektiğini benimsemiştir. Bu noktada doktrinde, “dava tarihi” mi yoksa “tebliğ tarihi” mi esas alınmalıdır şeklinde bir görüş ayrılığı bulunmaktadır.

Diğer bir tartışma konusu, tarafların yaptığı sözleşmeyle nafakanın TÜİK endeksine göre artırılacağını kararlaştırmış olmasıdır. Böyle bir protokol varsa, dava açmaya gerek olmaksızın icra takibi yoluyla farkın tahsil edilip edilemeyeceği tartışmalıdır. Doktrindeki görüşe göre, endeksleme koşulu kural olarak geçerlidir ve bu koşulun ihlali hâlinde genel hükümlere göre alacak davası açılabilir; ancak bu durum nafaka artırım davası ile yarışan bir hukuki yol değildir, tercih hakkı alacaklıya aittir.

5. Sonuç

Nafaka artırım davası, aile hukukunun en işlek kurumlarından biridir. Davanın başarıya ulaşması, değişen koşulların gerçekçi ve belgeli biçimde ispatına bağlıdır. Mahkeme, tarafların sosyo-ekonomik durumunu, gelir düzeyini ve çocuğun yararını birlikte değerlendirir. Yargıtay’ın denetim standartları ve doktrindeki görüşler, nafaka miktarının günün koşullarına uyarlanmasında hâkime geniş takdir yetkisi tanımakla birlikte, bu yetkinin hakkaniyet ve objektif ölçülerle sınırlı olduğunu ortaya koymaktadır. Bu nedenle, taraflar ve avukatlar, dava dilekçesinde somut delillere ve tanık beyanlarına dayanmalı, ayrıca gelir değişikliklerini resmi belgelerle kanıtlamalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Nafaka artırım davası ne zaman açılabilir?

Nafaka artırım davası, nafaka kararının kesinleşmesinden veya son nafaka miktarının belirlenmesinden itibaren tarafların mali durumlarında sürekli ve önemli bir değişiklik meydana geldiği anda açılabilir. Birden çok artırım davası açılmasında bir sınırlama yoktur; ancak aradaki sürenin kısa olması ve somut bir değişiklik bulunmaması hâlinde kötüniyet iddiası gündeme gelebilir.

2. Nafaka artırım davasında geriye yönelik nafaka farkı alınabilir mi?

Genel kural, dava tarihinden itibaren nafakanın artırılmasıdır. Dava tarihinden önceki dönem için nafaka farkı talep edilemez. Ancak, dava açılmadan önce borçlu temerrüde düşürülmüşse veya taraflar arasında protokol yapılmışsa, ayrıca alacak davası ikame edilebilir.

3. Nafaka artırım davası hangi mahkemede açılır?

Bu dava, Aile Mahkemesinde açılır. Aile Mahkemesi bulunmayan yerlerde, hâkimin takdiriyle o yerdeki Asliye Hukuk Mahkemesi, aile mahkemesi sıfatıyla davaya bakar (4787 sayılı Kanun m. 4). Görev kamu düzenine ilişkindir; resen dikkate alınır. Yetkili mahkeme ise nafaka alacaklısının veya borçlusunun yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m. 20).